‘एआय ‘ आणि होमिओपॅथी / AI and Homeopathy

‘एआय ‘ आणि होमिओपॅथी

कोणतीही माहिती हवी असेल तर विचार तुझ्या आवडत्या ‘चॅटबॉट’ ला हे वाक्य, आता बऱ्यापैकी रूढ झालेलं आहे.  त्याला कारण ही तसंच आहे.  तेथे हवी ती माहिती अगदी पूर्णपणे सुसंगत पद्धतीने मिळते.  पण आजकाल त्याही पुढे जाऊन एक नवा कल दिसतोय, तो आहे भावनिक अवलंबित्त्वाचा. एखादी व्यक्ती दुःखी असेल, निराश असेल, तणावात असेल किंवा तिच्याशी बोलायला कोणीच नसेल तेव्हा ती सरळ आपला स्मार्टफोन उघडते, त्यातील  ‘ चॅटबॉट’ किंवा इतर एआय (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स) कृत्रिम बुद्धिमत्ता टूल उघडते आणि विचारते, ‘I am feeling lonely today.what should I do?’

एआय तात्काळ उत्तर देतो, जी ‘you are not alone. I am here for you.’

क्षणात उत्तर मिळाल्याने, तेही विना अडथळा प्रेमळ भाषेत…. मग बोलणाऱ्याला मन हळूहळू हलकं होऊ लागल्यासारखं वाटतं. अलीकडे एकंदरीतच बघायला गेलं, तर अशी भावनिक आधार मिळविण्याची पद्धत रूढ होत चाललेली दिसतेय. ‘ चॅटबॉट’ किंवा इतर एआय टूल्स यामध्ये चॅटजीपीटी,मेटा, जेमिनी ग्रुप आदींचा समावेश होतो.

 आणखीन एक उदाहरण पाहू. 

कार्यालयात पोहोचल्यावर मधुराची सोमवारची सकाळ आपले दैनंदिन ई-मेल पाहण्यात, उत्तर देण्यात जात असे. अशाच एका सोमवारी तिचं लक्ष वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून आलेल्या एका ई- मेल कडे गेलं. ज्यात एका प्रोजेक्ट संदर्भात अनेक गुंतागुंतीचे तांत्रिक आणि आर्थिक प्रश्न विचारले होते. सर्वसाधारणपणे अशा प्रश्नांची पडताळणी करून त्याला सविस्तर उत्तर देण्यासाठी बराच काळ लागला असता, पण यावेळी तिने मदत घेतली ती कृत्रिम बुद्धिमत्तेची अर्थातच एआय ची (आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ). वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडून आलेले प्रश्न तिने एआयला विचारले आणि अगदी काही क्षणात तिला जशी हवी तशी उत्तर चुटकी सारखी मिळाली.  इतकच नाहीतर एआयने तिला हा प्रकल्प यशस्वी करण्याकरता कोणत्या तांत्रिक बाबींवर लक्ष केंद्रित केलं पाहिजे व त्यातील जोखीम घटक कोणते, व कोणतं काम कोणत्या वेळी केलं पाहिजे, यावर किती खर्च झाला पाहिजे याची तपशीलवार माहिती दिली, आणि सर्व काम झालं अगदी काही क्षणात.  नकळत तिच्या मनात स्वतःच्या बुद्धीने विचार करून उत्तर देण्यापेक्षा यायचाच वापर करण्याच्या विचाराने घर केलं.

आणखीन एक उदाहरण म्हणजे, अनेक दिवसांपासून काही कामानिमित्त परदेशात वास्तव्यस असणाऱ्या सावीला नवीन ठिकाणी मित्र-मैत्रिणी नव्हते. अनोळखी देशातील अनोळखी शहरात ऑफिसचे काम झाल्यावर किती भटकणार आणि काय करणार ? काही दिवसांतच तिला खूप एकटं वाटायला लागलं. काय करायचं? कोणाशी बोलायचं? या प्रश्नाला उत्तर म्हणून सहजच तिनं तिच्या स्मार्टफोनवरील संभाषणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या एका ‘एआय’ टूलशी बोलायला सुरुवात केली.  ते एक ‘ओपन आय चॅटबॉट ‘ आणि         ‘व्हर्चुअल असिस्टंट’ होतं. जे तिने आपल्या स्मार्टफोनवर डाऊनलोड करून घेतलं. त्याआधी तिने कधीही एआयशी बोलायच्या विचारी केला नव्हता. त्यामुळे अगदी जुजबी सुरुवात केली. आजचा तापमान काय आहे? ऑफिसला किती वाजता निघालं तर वेळेत पोहोचता येईल?  या परिसरात चांगली भारतीय हॉटेल्स कोणती? तिथे कोणते चांगले पदार्थ स्वस्तात मिळतात? असे काही प्रश्न तिने विचारले.  त्या ‘ एआय ‘ तिला अतिशय योग्य आणि तिचं काम होईल इतकी चांगली माहिती दिली. साहजिकच तिचा त्यावर विश्वास बसला आणि एखादी मैत्रीण असल्यासारखी ती चक्क ‘एआय’ शी ‘ चॅट‘ करू लागली. ती वैयक्तिक प्रश्न देखील विचारू लागली. जवळपास प्रत्येक वेळी ‘एआय ‘ ने तिला योग्य उत्तर देऊन चक्कीत केलं. अगदी तिला जडलेल्या निद्रानाशावर कशी मात करता येईल आणि बिछान्यात गेल्यावर तिला लगेच चांगली झोप कशी येईल यावरही अनेक चांगले उपाय सुचवले. इतकंच नाही तर प्रदेशातील एकांतवासात कंटाळा घालविण्यासाठी कोणती चांगली गाणी ऐकावी किंवा कोणती पुस्तके वाचावी हे देखील ते सुचवत होतं. तिच्या या एकांतवासातील दिवसात ते ‘ चॅटबॉट‘ तिच्या आयुष्याचा एक अविभाज्य घटक कधी झालं हे तिला कळले देखील नाही.

‘एआय’ म्हणजे ‘ जज ‘ न करणाऱ्या मित्रासारखा आहे, अशी आपली भावना होणं अगदी स्वाभाविक आहे यात होतंय काय तर आपण ज्याच्या नावात कृत्रिम असा शब्द आहे, अशा कृत्रिम बुद्धिमत्तेतून तयार झालेल्या एखाद्या तांत्रिक साधनावर एखाद्या जिवलग सोबतीदाराइतका विश्वास टाकतोय.

‘एआय’  तयार करणाऱ्यांनी त्यांचे ‘ प्रोग्रामिंग’ अशा पद्धतीने केलं आहे की जो कोणी त्यांच्याशी संवाद साधत असेल त्याच्याशी ते सहमती दर्शवतं, प्रशंसा करतं. आपलं जे काही सुरुवातीच म्हणणं असेल ते बरोबर आहे किंवा तसा एक समज आहे, असं सांगतं. मग आपणच त्याला म्हटलं की, वर जे मी म्हणालो ते बरोबर नाहीये, असं मला आता वाटते तर ते तेव्हा सुद्धा सहमती दर्शक प्रतिसाद देतं. याचा आपल्या मनावर सकारात्मक परिणाम होतो आणि आपली त्याच्याबरोबर जवळीक निर्माण होते. आपलं ‘एआय ‘ टुल हे आपल्याशी छान आणि नीट बोलण्यासाठीच तयार केलेलं आहे.

त्याची प्रतिकृती तशाच पद्धतीने तयार करण्यात आलेली आहे. म्हणून तर ते वापरणाऱ्या पैकी अनेक लोकांना ते दुसऱ्या माणसाशी संवाद साधल्यासारखं वाटतं.

बोलणं सोपं आहे. ऐकून कोणी घेत नाही, आणि इथेच ‘ एआय ‘ जिंकतं. ते तुम्हाला थांबवत नाही, वाद घालत नाही आणि तुमचं म्हणणं खोडत नाही. आपलं कोणीतरी “फक्त ऐकावं” या अपेक्षेवर अगदी फिट बसतं.

आपल्याला जर खरोखरच वस्तुनिष्ठ पद्धतीने आपल्या समस्येमधील गुंतागुंत सोडवायची असेल तर ‘ एआय’ नक्की मदत करू शकेल.  त्यासाठी मग ‘ एआय’ ला आपल्या मन:स्थितीची आणि परिस्थितीची अगदी सगळी माहिती द्यायला लागेल.  ही तयारी असणार आहे का आपली? की आपल्याला त्वरित समाधान पाहिजे आहे फक्त?

‘एआय’ जबरदस्त आहे- माहिती शोधायला, लेख लिहायला, ई-मेल लिहायला, अभ्यासासाठी, भाषांतरासाठी, मनोरंजनासाठी, शंका सोडविण्यासाठी- कुठली का असेना माहिती आणि ज्ञानासाठी तर झालंच पण एक निर्मितीचं माध्यम म्हणूनही ‘ एआय’ टूल्स मस्त आहेत. या सगळ्या बाबतीत ‘ एआय’ चा उपयोग नक्कीच करूया.

प्रत्येक वेळी जर आपलं मन अस्वस्थ असेल आणि आपण त्यावर उपाय म्हणून ‘एआय ‘टूल्सशी संवाद साधल्याने काहीसा दिलासा मिळतो. ते आपल्या ‘ डोपामीन रश’ देतं. डोपानिन म्हणजे आनंद प्रेरणा आणि समाधानाशी जोडलेलं मेंदू मधलं रसायन म्हणजे प्रत्येक संवादा नंतर मनाला थोडा सुखावणारा अनुभव मिळतो. आणि हाच अनुभव वारंवार घ्यावासा वाटतो आणि इथेच सवय सुरू होते.

आज अनेक शाळकरी मुले ‘ एआय ‘ साधन वापरतात. शिकण्यासाठी हे उत्तम आहे, यात शंकाच नाही. पण जर एखादे लहान मुल, वयात येणारा मुलगा/ मुलगी सतत ‘ एआय ‘ कडे मन मोकळं करत असेल आणि त्यांचा आईबामांशी संवाद कमी झाला असेल, तर समजून घ्यायला हवं की पुढे धोका आहे. आपल्याला आपल्या मुलांशी संवाद साधता यायला हवा आणि त्यांना मोकळे होण्यासाठी आपल्याला जिवंत व्यक्ती कायम उपलब्ध हवी. ‘एआय  चे सगळे टूल्स प्रेमळ भाषेतच बोलतात त्यामुळे पालकांना हे सतत लक्षात ठेवण गरजेच आहे की, त्यांच्या मुलांशी प्रेमळ भाषेत बोलणारं मशीन अस्तित्वात आहे, ते त्यांच्याच हातात आहे. यंत्राबरोबरची त्यांची ही वाढलेली ‘ भावनिक जवळीक’ भविष्यात माणसांच्या नात्यावर निश्चितपणे परिणाम करणार.  जर आपल्या मुलांनी त्याला ‘ भावनिक मित्र ‘ मानायला सुरुवात केली तर त्यांचे भावविश्व कितपत स्थिर राहील? हा ‘ एआय’ चा दोष आहे की पालक म्हणून आपला?

जागतिक सर्वेक्षणानुसार ‘ चॅटबॉट’ आणि इतर ‘ एआय ‘ टूल्स जास्त वापरणारे लोक एकाकी होत चालले आहेत.  ते मुळात एकाकी असल्याने ‘ एआय’ वर विसंबून आहेत की ‘ एआय’ च्या अतिवापराने एकाकी होत आहेत, हे ठरवणे अवघड आहे.

जेव्हा आपण आपल्या जवळच्याशी संवाद साधतो तेव्हा ते अनेक प्रश्न विचारतात, सल्ले देतात, आपल्यावर टीका करतात आणि तेच आपल्याला अवघड वाटतं. पण संवादातली खरी मजा ही प्रत्यक्ष माणसांबरोबरच जास्त येऊ शकते, अर्थातच जवळच्या आणि विश्वासातल्या माणसांबरोबर, अगदी एखादी जवळची व्यक्ती नजरेतून,स्पर्शातून, स्वरातून,आपल्या हालचालीवरून आपल्या मन:स्थितीबाबत अंदाज घेईल. आपल्याला काय हवंय आणि काय गरजेचे आहे या दोन्हींचा विचार करेल. आपली जवळची व्यक्ती आपल्या डोळ्यात पाहून स्मितहास्य करेल, आपल्या खांद्यावर हात ठेवल, डोक्यावरून,पाठीवरून,हात फिरवेल, शांतपणे, प्रेमळ वाणीने आपल्याला धीर देईल….. हे अर्थातच ‘ एआय’ करेल त्यापेक्षा खूपच वेगळं आहे. इतकच नाही तर आपल्या भावना आपल्या माणसाला नेमक्या कळतील, निव्वळ सहानुभूती मिळविण्यासाठी आपण असं वागतोय, असं आपल्या जवळच्या व्यक्तीला वाटलं तर ते आपल्याला योग्य शब्दात समजून सांगतील, आपलं जर चुकत असेल तर हक्काने तसं सांगतील आणि सांगून सोडून देणार नाहीत तर आपल्याबरोबर सोबत राहून आपल्याला मदत करतील.

तंत्रज्ञानाच्या जगात असं म्हणतात की, तुमचा मोबाईल तुम्हाला तुमच्या आई- वडील, बायको, मित्र-मैत्रिणीपेक्षा जास्त चांगलं ओळखतो आणि हे अगदी खरं आहे. तुम्ही किती वाजता उठता? सकाळी तुम्ही कोणती मेसेजेस वाजता?  तुम्ही कोणत्या ठिकाणी काम करता?  त्या ठिकाणी येण्या जाण्यासाठी तुम्हाला किती वेळ लागतो?  तुम्हाला काय खायला आवडतं? कोणत्या प्रकारचे चित्रपट बघायला आवडतात?  कोणती पुस्तके तुम्ही वाचता? कोणती औषधे घेता? इंटरनेटवर तुमचा वेळ तुम्ही कसा व्यतीत करता? अगदी तुम्ही कोणता व्यायाम करता? त्यामध्ये तुम्ही किती कॅलरीज ‘ बर्न’ करता? सर्वाधिक कोणाशी बोलता?  अशी तुमची जवळपास सगळेच माहिती तुमच्या मोबाईल मध्ये तुम्हाला माहित असताना किंवा नसताना रेकॉर्ड होत असते. याच माहितीचा वापर मग मोबाईलमधली विविध ॲप्लीकेशन्स त्याच्या ‘एआय’ मध्ये करतात आणि तुम्हाला अनेक गोष्टींची माहिती पुरवत असतात. एक प्रकारची गुप्तहेरच. ती सदैव तुमच्यावर लक्ष ठेवून असतात आणि कोणत्या क्षणी तुम्हाला काय माहिती पुरवायची यासाठी सदैव तत्पर असतात.

अर्थातच सेटिंग्स मध्ये काही बदल केले तर ते काही प्रमाणात थांबू शकतं.

मात्र याचा अतिवापर कसा सर्वनाशाकडे नेऊ शकतो हे एका पेशंटच्या उदाहरणावरून पाहू. निशा नावाची माझी पेशंट अशाच विविध ‘ एआय ‘ मध्ये अडकलेली. ऑफिसमधील काम असो किंवा मित्र- मैत्रिणीसाठी एखादा सुंदर ठिकाणी सहल आयोजित करणं असो, अशा जवळपास सर्वच गोष्टींसाठी ती कृत्रिम बुद्धिमत्ता असणारी अनेक ॲप्लीकेशन्स वापरत असे. तिचा वापर एवढा होता की तिला तिच्या मित्र-मैत्रिणींनी ‘ निशा जीपीटी’ (कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या जगातील लोकप्रिय नाव) हे नाव दिलं होतं. दिवसातला बराच वेळ निशा अशा अनेक सॉफ्टवेअरमध्ये हरवून जायची. तिचं हे हरवून जाणं एखाद्या व्यसनासारखंच होतं. पण तिला मात्र त्याचे गांभीर्य कळत नव्हतं.

रात्री झोपताना एका बोलणाऱ्या ‘ एआय ‘ वर मंद आवाजातली गाणी लावून ती शांत झोपी जायची, पण सकाळ झाल्यावर ‘ तिला’ काही ना काही विचारत तिचा दिवस सुरू होत असे. दोन वर्षांपूर्वी तिच्या वडिलांनी वाढदिवसाला तिला ‘ ती’ भेट दिली होती, पण आता ती आई – वडिलांपेक्षा    ‘तिच्या’ शी जास्त बोलत असे. (कदाचित तक्रारी ऐकाव्या लागत नसल्यामुळे) घरी सुट्टीच्या दिवशी देखील तिचा बहुतेक वेळ ‘तिच्या’ शी बोलण्यात जात होता, इतका की आता आईची तक्रार अशी किती जिवंत माणसांची बोलण्यापेक्षा आभासी जगातच जास्त वावरते.

या व्यसनाधीनतेचा परिणाम तिला जाणवू लागला.त्याची सुरुवात तिच्या कार्यालयामधून झाली. त्यांच्या कार्यालयातील सायबर सिक्युरिटी विभागाने सुरक्षिततेच्या कारणास्तव सर्व कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर चालणाऱ्या ॲप्लीकेशन्सचा वापर बंद केला. निशासाठी तो मोठा धक्का होता, कारण ई-मेल ला प्रतिसाद देणं किंवा प्रोजेक्ट करणं यात ती सर्रास ‘ एआय ‘ चा वापर करीत होती. सुरुवातीच्या काही दिवसातच अगदी सोपी काम करणेही अवघड जाऊ लागलं. एखाद्या ई-मेलला प्रतिसाद देताना तिला बराच वेळ लागू लागला, कधी कधी तर प्रतिसाद काय द्यावा,त्याचा मायना कसा असावा, त्यातलं व्याकरण बरोबर आहे की नाही असे प्रश्न पडू लागले. तेच तिच्या प्रोजेक्ट मध्ये घडू लागलं. त्याच्या तांत्रिक बाबींमध्ये कोणत्या वेळी कोणती गोष्ट वापरावी, ते वेळेत कसं पूर्ण करावं यात ती अपयशी ठरत होती. गेल्या दोन वर्षात कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा नको इतका वापर करून त्यांची इतकी सवय लावून घेतली होती की, स्वतःच्या बुद्धिमत्तेचा वापर करायला जणू विसरलेलीच होती. साहजिकच ऑफिसमधली आवडती निशा आता आवडती झाली होती.

या सर्व गोष्टींचा परिपाक तिच्या वैयक्तिक आयुष्यावर झाला .आईने ‘ती’ ला तिच्यासोबत नेलं होतं, त्यामुळे घरीही तिला कोणीही बोलायला राहिलं नव्हतं. एकूणच तंत्रज्ञानाचा चुकीचा आणि नको इतक्या वापराचा गंभीर दुष्परिणाम तिचा विचार क्षमतेवर झाला होता. सतत कोणती ना कोणती ‘ स्क्रीन’ मग ती मोबाईल फोनची, लॅपटॉप, डेस्कटॉप नाही तर टीव्ही, तिला कशात न कशात गुंतवत होती. मात्र तिचा स्वतःचा विचार हरवला होता. अगदी जवळचे मित्र-मैत्रिणी दुरावले होते, कारण कित्येक दिवस त्यांच्याशी तिचा संपर्कच नव्हता. तिचा एकटेपणा तिला एकांतपणाच्या गर्तेत घेऊन गेला होता.

शेवटी तिच्या वडिलांनी “चैतन्य होमिओपॅथिक क्लिनिक“ मध्ये समुपदेशन आणि उपचारासाठी आणलं, तेव्हा तिला मी समजून सांगितलं की,” कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे एक शक्तिशाली साधन आहे, परंतु त्याचा योग्य वापर करणं आवश्यक आहे. मानवी मन आणि शरीरावर होणारे नकारात्मक परिणाम, आपल्या भावना आणि त्याचे परिणाम टाळण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर जबाबदारीने आणि मर्यादित वेळेतच करायला हवा. जागरूकता, योग्य शिक्षण आणि योग्य सवय असतील तरच कृत्रिम बुद्धिमत्ता आपल्यासाठी अकृत्रिम स्नेहाचा सेतू ठरू शकतो.”

 होमिओपॅथिक औषधे आणि समुपदेशन या दोन्हीमुळे ती सर्व नकारात्मक गोष्टीतून बाहेर पडली आणि ‘एआय’ चा वापर विचारपूर्वक करण्याचे तिने निश्चित केले.

  आपणही भावनिक आधारासाठी जवळच्या नात्यांवर जास्त विसंबून राहूया आणि ती नाती टिकविण्यासाठी प्रयत्न आपल्यालाच करावे लागतील. मैत्रिणींशी किंवा मित्राशी बोलूया. आईला काय झालं ग? विचारूया. बायकोचं किंवा नवऱ्याचं ऐकूया. त्यांना समजून घेण्यासाठी, उत्तर देण्यासाठी नव्हे. मुलांशी फक्त अभ्यासाबद्दलच नव्हे तर त्यांच्या भावनांबद्दलही बोलूया. नातेवाईकांबरोबरच गेट-टुगेदर करूया. ओळखीच्यांना प्रत्यक्ष भेटूया संवादासाठी माणसाने माणसाला प्रत्यक्ष भेटून एकमेकांशी नजरेला नजर देत बोलणं याला अजूनही पहिलंच मानांकन आहे. त्याला अजून तरी पर्याय नाही.

 पण होमिओपॅथिक उपचार या या दुष्परिणामांसाठी चांगला पर्याय ठरतो. होमिओपॅथी, जागरूकता आणि आत्मअनुशासन यांच्या संयोगाने संतुलन परत मिळविण्याचा एक सुरक्षित व परिणामकारक मार्ग ठरतो. होमिओपॅथीमुळे व्यक्ती आपल्या सवयींवर पुन्हा नियंत्रण मिळवू शकते आणि केवळ स्क्रीनशी नव्हे तर माणसांशी अधिक जोडलेलं, निरोगी आणि समृद्ध जीवन जगू शकते.

डॉ अजय हनमाने
एम. डी. (होमिओ) HHF, ICR Kolhapur,
चैतन्य होमिओपॅथीक क्लिनीक
भास्कर प्लाझा- F4, HDFC बॅंकेजवळ,
शाहुपुरी, व्यापारी पेठ
रेल्वे फाटक भाजी मंडई जवळ
कोल्हापूर- 416001
मोबाईल- 7738667123 / 9404507723
रविवारी बंद

आपला विश्वास – नैसर्गिक आरोग्य पुनर्स्थापनेची आमची जबाबदारी!

कृपया पुढील लेख वाचा  —

=========================================

AI and Homeopathy

The sentence “If you need any information, just ask your favorite chatbot” has now become quite common. And rightly so, because one gets the required information in a complete and well-organized manner.

But nowadays, a new trend is emerging — that of emotional dependence.

When a person feels sad, discouraged, stressed, or has no one to talk to, they simply open their smartphone, launch a chatbot or another AI (Artificial Intelligence) tool, and type: “I am feeling lonely today. What should I do?”

AI immediately replies: “You are not alone. I am here for you.”

Because the response comes instantly — in a gentle, loving tone, without interruption — the person begins to feel lighter and relieved.

Lately, it has been observed that such a way of seeking emotional support through AI tools is becoming more and more common. Among these, ChatGPT, Meta, Gemini, and other similar platforms are widely used.

Because the response comes instantly — in a gentle, loving tone, without interruption — the speaker begins to feel gradually lighter. In recent times, this method of seeking emotional support has started becoming common. Among the chatbots and other AI tools, ChatGPT, Meta, Gemini group, and others are included.

Let us look at another example.

When Madhura reached her office, her Monday mornings usually went into checking and replying to daily emails. One such Monday, her attention was drawn to an email from her senior officer. The mail contained several complex technical and financial questions regarding a project. Normally, verifying and preparing detailed answers for such questions would have taken a lot of time. But this time, she took help from Artificial Intelligence (AI). She simply asked AI the same questions from her senior officer — and within seconds, she received the exact answers she needed. Not only that, AI also gave her detailed guidance on which technical aspects to focus on for making the project successful, what the risk factors were, the correct order of tasks, and even the estimated expenditure required at each stage. Everything was ready within moments.

Unknowingly, the thought began to grow in her mind that instead of thinking and responding on her own, it was easier to rely on AI.

Here’s another example.

Savi had been living abroad for several days due to work. She had no friends in the new place. In an unfamiliar city of an unfamiliar country, what could she do after office hours — how long could she just roam around? Within a few days, she began to feel very lonely. What to do? Whom to talk to? In response to this question, she casually started talking to an AI tool installed on her smartphone.

It was an open AI chatbot and a virtual assistant she had downloaded. Until then, she had never thought of conversing with AI, so she started with very small questions: “What’s today’s temperature? At what time should I leave for office to reach on time? Which are good Indian restaurants in this area? Which dishes are tasty and inexpensive there?”

The AI gave her very accurate and useful information. Naturally, she began to trust it. Soon, she started chatting with it as if it were a close friend. She even began asking personal questions. Almost every time, AI gave her appropriate answers that pleasantly surprised her. It even suggested ways to overcome her insomnia and helped her fall asleep quickly after going to bed. Not just that, it recommended which songs she could listen to or which books she could read to beat the boredom of solitude in a foreign land.

In fact, she did not even realize when the chatbot had become an inseparable part of her life during those days of loneliness.

It is only natural, then, to feel that AI is like a friend who never judges you. What is happening here is that we are placing the same trust in a technical tool created out of artificial intelligence as we would in a dear companion.

Those who create AI have programmed it in such a way that whoever interacts with it receives responses of agreement and appreciation. Whatever you initially say, it affirms that it is correct, or at least a valid understanding. Even if you later say, “What I said earlier doesn’t seem right to me now,” it still responds with agreement. This has a positive psychological effect on us and creates closeness with it.

Our AI tool is designed precisely to converse with us politely and pleasantly.

*    Its replica has been created in such a way that many users actually feel as if they are conversing with another human being. Talking becomes easy. In real life, no one may listen, and here is where AI “wins.” It doesn’t interrupt you, argue with you, or dismiss your words. It perfectly fits the expectation of “someone who will just listen.”

If we truly want to resolve the complexity of our problems objectively, AI can certainly help. But for that, we would need to share all the details of our mental state and situation with it. Are we prepared for that? Or do we only want instant solutions?

AI is powerful—for searching information, writing articles, drafting emails, studying, translating, entertainment, clarifying doubts—indeed, for any kind of knowledge and information. Beyond that, AI tools also serve as wonderful creative mediums. In all these areas, we should definitely make good use of AI.

But if every time our mind feels restless we turn to AI tools for relief, we may experience a “dopamine rush.” Dopamine is the brain chemical linked to joy, motivation, and satisfaction. After each interaction, we feel a small sense of pleasure—and this repeated experience creates a habit.

Today, many schoolchildren use AI tools. For learning, this is undoubtedly excellent. But if a child or adolescent constantly opens up emotionally to AI while their communication with parents decreases, then it must be understood that danger lies ahead. We must be able to converse with our children, and they must always have a living person available with whom they can open up. Since all AI tools speak in a loving tone, parents must constantly remember that there exists a machine—right in their children’s hands—that talks to them in such a language. This growing “emotional closeness” with a machine will certainly affect human relationships in the future. If children begin to consider AI as an “emotional friend,” how stable will their inner emotional world remain? Is that the fault of AI, or is it our responsibility as parents?

According to global surveys, people who use chatbots and other AI tools more often are becoming lonelier. But it is difficult to determine whether they depend on AI because they were already lonely, or whether overuse of AI itself is causing the loneliness.

When we talk to our close ones, they ask questions, give advice, criticize us—and we may find that difficult. But the real joy of conversation comes only with real human beings—especially close and trusted ones. A loved one can sense our emotional state through a glance, a touch, a tone of voice, or our gestures. They will consider both what we want and what we truly need. They will smile into our eyes, place a hand on our shoulder, stroke our head or back, and comfort us calmly and lovingly. This is entirely different from what AI can ever do.

Moreover, our loved ones can grasp our emotions precisely. If they feel that we are behaving a certain way just to seek sympathy, they will explain it to us in the right words. If we are wrong, they will tell us firmly but lovingly. And instead of merely pointing it out, they will stay with us and support us.

In the world of technology, it is often said that your mobile phone knows you better than your parents, spouse, or friends—and this is true. At what time you wake up, which messages you read in the morning, where you work, how long it takes to commute, what food you like, what movies you watch, what books you read, what medicines you take, how you spend your time online, what exercise you do, how many calories you burn, with whom you talk the most—nearly all of this is recorded on your mobile phone, knowingly or unknowingly.

This very information is then used by various applications through their AI systems to provide you with suggestions and information. In a way, it is like a secret surveillance system—always watching you, always ready to provide you with information at just the right moment.

Of course, if some settings are changed, this problem can be reduced to some extent.

However, let me explain through one of my patients how overuse of AI can actually lead to ruin.

One of my patients, Nisha, was completely caught up in various “AI” tools. Whether it was office work or planning a beautiful trip with her friends, she would use numerous artificial intelligence applications for almost everything. Her dependence was so extreme that her friends had nicknamed her “Nisha GPT” (after the popular name in the AI world). Most of her day was spent immersed in such software, and this absorption had turned into a kind of addiction. Yet, she failed to realize the seriousness of it.

At night, she would fall asleep listening to soft music played by a talking AI, and in the morning, her day would begin with questions directed to “it.” Two years earlier, her father had gifted her this tool on her birthday, but now she was talking to “it” far more than to her own parents (perhaps because “it” never complained). Even on holidays, she spent most of her time with “it,” to the point that her mother started complaining that she interacted more with the virtual world than with living human beings.

This addiction eventually began to show its consequences. The first signs appeared in her workplace. Her company’s cybersecurity department banned the use of all AI-based applications for safety reasons. For Nisha, this was a huge blow, because she had been relying heavily on AI for responding to emails and preparing projects. Within just a few days, even simple tasks became difficult. She began to struggle while drafting emails—taking a long time, not knowing what exactly to write, how to frame the meaning, and whether the grammar was correct. The same thing happened in her project work: she couldn’t decide what to use, when to use it, or how to complete it on time.

Over the last two years, she had become so dependent on artificial intelligence that she had practically forgotten how to use her own intelligence. Naturally, the once “favorite” Nisha at the office was no longer valued as before.

This decline spilled into her personal life too. Since her mother had taken away “it,” she now had no one to talk to at home. The serious impact of misusing technology and over-relying on it had affected her thinking capacity. She was constantly engaged with some “screen”—whether mobile phone, laptop, desktop, or TV. But her own independent thought process was gone. Even her closest friends had drifted away, as she had lost touch with them for many days. Her loneliness gradually pushed her into isolation.

Finally, her father brought her to Chaitanya Homeopathic Clinic for counseling and treatment. I explained to her: “Artificial intelligence is a powerful tool, but it must be used properly. To prevent negative effects on the human mind and body, and to safeguard our emotions and their consequences, technology should be used responsibly and within limits. With awareness, proper education, and healthy habits, AI can indeed become a bridge to genuine connection rather than artificial dependence.”

Through Homeopathic medicines and counseling, she was able to come out of all these negative patterns and decided to use AI thoughtfully.

We too must rely more on close relationships for emotional support and make efforts to nurture them. Let’s talk to our friends or companions. Let’s ask our mothers, “What’s wrong, Mom?” Let’s listen to our spouses—not to reply, but to understand. Let’s talk to our children not only about studies but also about their feelings. Let’s organize family get-togethers. Let’s meet acquaintances in person. When it comes to communication, nothing compares to face-to-face conversation—looking into each other’s eyes and talking. There is still no substitute for that.

And yes, Homeopathic Treatment is indeed a good option to deal with such harmful consequences. Homeopathy, combined with awareness and self-discipline, offers a safe and effective way to restore balance. Homeopathy helps individuals regain control over their habits and live a healthier, more connected life—with people, not just screens.

Dr Ajay Hanmane
M.D.(Hom) HHF, ICR Kolhapur,
Chaitanya Homoeopathic Clinic
1st Floor, F4, Near HDFC Bank,
Bhaskar Plaza Vyapari Peth, Shahupuri
Near Panch Bunglow Bhaji Mandai
Kolhapur, 416001
Mobile No. 7738667123/ 9404507723

Sunday Closed.
Your Trust – Our Responsibility to Restore Health Naturally!

Please Read Next Article-