मूकबधिर मुले आणि होमिओपॅथी / Deaf and Hard-of-Hearing Children and Homeopathy

           मूकबधिर मुले आणि होमिओपॅथी

 

वास्तविक “मुके-बहिरे ” असे स्वतंत्र अपंगत्व नसते. ही मुले प्रामुख्याने कर्णबधिर किंवा श्रवणदोष असलेली असतात. ती जन्मतः मुकी नसतात आणि त्यांच्या बोलण्याच्या अवयवांमध्ये कोणताही दोष असणे आवश्यक नाही.

ज्याप्रमाणे आपण एखादी अपरिचित भाषा—उदाहरणार्थ मल्याळम भाषा—बोलू शकत नाही, कारण आपण ती भाषा कधी ऐकलेलीच नसते; त्याचप्रमाणे या मुलांनी बहिरेपणामुळे कोणतीही भाषा ऐकलेली नसेल, तर त्यांना ती भाषा बोलणे कसे शक्य होणार?

ऐकणे आणि भाषा शिकणे यांचा अतिशय जवळचा संबंध आहे. त्यामुळे मुलाला ऐकूच येत नसेल, तर भाषा ऐकून शिकण्याची संधी मिळत नाही आणि पुढे बोलण्याच्या विकासावर त्याचा परिणाम होतो. त्यामुळे अनेक वेळा दिसणारे “मुकेपण” हे प्रत्यक्षात बहिरेपणाचा परिणाम असते.

कर्णबधिरत्व ओळखणे इतके कठीण का असते?

कर्णबधिरत्व हे एक अत्यंत गंभीर आणि आयुष्यावर मोठा परिणाम करणारे अपंगत्व आहे. परंतु त्याची सर्वात मोठी अडचण अशी की बहिरेपणा बाहेरून दिसत नाही.

कान बाहेरून अगदी सामान्य दिसतात. मूल इतर मुलांसारखेच गुटगुटीत दिसते. ते रांगते, बसते, उभे राहते, खेळते. त्याच्या शरीराच्या हालचाली आणि वाढ सामान्य दिसत असल्यामुळे मुलाला ऐकू येत नाही, ही गोष्ट सुरुवातीला पालकांच्या लक्षातच येत नाही.

कधी कधी एखाद्या पालकाला थोडी शंका आली किंवा नातेवाईकांनी, डॉक्टरांनी किंवा इतर कुणी लक्षात आणून दिले, तरी त्याकडे दुर्लक्ष केले जाते.

सर्वसाधारणपणे कोणत्याही आई-वडिलांना आपल्या मुलामध्ये काहीतरी व्यंग किंवा समस्या आहे हे स्वीकारणे मानसिकदृष्ट्या कठीण जाते. त्यामुळे समस्या लक्षात आली तरी ती “काही नाही, मूल मोठे झाले की ठीक होईल” असे म्हणत दुर्लक्षित करण्याची प्रवृत्ती दिसून येते.

“हळूहळू बोलेल” हा धोकादायक गैरसमज

मूल हळूहळू मोठे होते. दीड ते दोन वर्षांचे झाले तरी इतर मुलांप्रमाणे काही बोलत नाही. तेव्हा मात्र आई-वडील विचार करू लागतात.

पण त्यावेळीही अपंगत्व स्वीकारण्यामध्ये एक मोठा अडथळा असतो. घरातील मोठी माणसे किंवा आजूबाजूची माणसे दिलासा देतात—

“बोलेल… हळूहळू बोलेल. काही मुले उशिराच बोलतात.”

वास्तविक, समाजात पसरलेला हा एक महत्त्वाचा गैरसमज आहे.

मुलाच्या भाषिक विकासाकडे दुर्लक्ष न करता, मुलाला वयाप्रमाणे आवाजांना प्रतिसाद देतो का, आवाजाच्या दिशेने पाहतो का, शब्द समजतो का, शब्द उच्चारतो का, याकडे पालकांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे. भाषा आणि बोलण्याच्या विकासात विलंब जाणवत असल्यास श्रवणाची तपासणी लवकरात लवकर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

“उशिरा बोलेल” असे समजून महिने घालवणे धोकादायक ठरू शकते.

पहिली तीन वर्षे महत्त्वाची—

या दुर्लक्षाचा परिणाम बाळाच्या आयुष्यातील अतिशय मोलाची पहिली काही वर्षे वाया जाण्यात होतो. विशेषतः पहिली तीन वर्षे मुलाच्या मेंदूच्या विकासासाठी, ऐकण्याच्या अनुभवासाठी, भाषा शिकण्यासाठी आणि संवादकौशल्याच्या विकासासाठी अत्यंत महत्त्वाची असतात. म्हणूनच मुलाला ऐकण्याची समस्या असल्याचा संशय आला तर “थोडे थांबूया ” हा दृष्टिकोन न ठेवता, शक्य तितक्या लवकर श्रवण तपासणी, योग्य निदान आणि आवश्यक पुनर्वसन सुरू करणे महत्त्वाचे आहे.

कर्णबधिर मुलासाठी वेळ हीच सर्वात मौल्यवान गोष्ट आहे.

अंधश्रद्धा, गैरसमज आणि वाया जाणारा वेळ

कर्णबधिरत्व लक्षात आले तरी पुढचा महत्त्वाचा धोका असतो तो म्हणजे अंधश्रद्धा, गैरसमज आणि अज्ञानामुळे केले जाणारे विविध उपाय.

“हे पूर्वजन्माचे कर्म असेल”, “काहीतरी बाधा असेल”, “त्रिपिंडी करा”, “नारायण नागबली करा”, “उपवास करा”, “महाराजांकडे जा ”, अशा अनेक सल्ल्यांमुळे पालक इकडून तिकडे फिरत राहतात. कानाची नस दाबणे, कानात फुंकर मारणे किंवा इतर पारंपरिक उपचारांनी बरे करण्याचे प्रयत्नही केले जातात.

कानाचा बहिरेपणा नेमका कशामुळे आहे हे समजून न घेता महिनेन्‌महिने वेगवेगळी औषधे आणि उपाय करून पाहिले जातात.

यामागे एक महत्त्वाचे कारण आहे—बहिरेपणा बाहेरून दिसत नाही.

त्यामुळे “काहीतरी उपाय केला की आपोआप ठीक होईल आणि आपले मूल बोलायला लागेल” या आशेने पालकांचा मौल्यवान वेळ जात राहतो.  म्हणूनच हा न दिसणारा बहिरेपणा नेमका कुठे असतो आणि कशामुळे होतो, हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यामुळे पालक अधिक जागरूक होतील आणि योग्य वेळी योग्य निर्णय घेऊ शकतील.

बहिरेपणा नेमका कुठे असतो?

दोन्ही कानांच्या पाळ्या आणि बाहेरील कानाचा काही भाग एवढाच कान आपल्याला बाहेरून दिसतो. कानाची उर्वरित रचना कवटीच्या हाडांच्या आत असते.

बाहेरील कानापासून सुरू होणारी कानाची नलिका, तिच्या शेवटी असणारा कानाचा पडदा, त्याच्या पलीकडे असणारी तीन अतिशय लहान हाडांची साखळी आणि सर्वात शेवटी असणारा आतील कानातील कॉक्लिया (Cochlea)—ही ऐकण्याची अत्यंत महत्त्वाची रचना आहे. कॉक्लियाचा आकार काही प्रमाणात शंखासारखा दिसतो.

आतील कानात द्रव असतो. त्या द्रवामध्ये अत्यंत सूक्ष्म पेशी असतात. या पेशींवर केसांसारख्या सूक्ष्म रचना असल्यामुळे त्यांना केशपेशी (Hair Cells) असे म्हणतात. या केशपेशींशी श्रवण मज्जातंतूच्या सूक्ष्म शाखांचा संबंध असतो. ऐकण्याच्या प्रक्रियेत या केशपेशींची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. त्यांचे काम समजून घेण्यासाठी आपण रोजच्या व्यवहारातील एक साधे उदाहरण पाहू.

कोयनेची वीज आपल्या घरात कशी येते?

आपण म्हणतो, “आमच्या घरी कोयनेची वीज येते.”

म्हणजे प्रत्यक्षात कोयनेचे पाणी आपल्या घरापर्यंत येते का?

नाही.

ते पाणी धरणातून खाली सोडले जाते आणि त्याच्या शक्तीने वीज निर्माण करणारे टर्बाइन फिरते. त्या प्रक्रियेत विद्युत ऊर्जा निर्माण होते. नंतर ती वीज तारांच्या माध्यमातून आपल्या घरापर्यंत पोहोचते आणि घरातील दिवा लागतो.

ऐकण्याची प्रक्रियाही काहीशी अशीच आहे.

आपण ऐकतो तरी कसे?

आवाजाच्या लहरी आपल्या कानावर येतात. त्या कानाच्या नलिकेतून कानाच्या पडद्यावर आदळतात. पडदा हलतो. त्याची कंपने कानातील तीन लहान हाडांच्या साखळीमार्फत आतील कानापर्यंत पोहोचतात. यानंतर या कंपनांचा परिणाम आतील कानातील द्रवावर होतो. त्या द्रवाच्या हालचालीमुळे तेथील केशपेशी उत्तेजित होतात. या प्रक्रियेत आवाजातील यांत्रिक कंपनांचे विद्युत संकेतांमध्ये रूपांतर होते. हे संकेत श्रवण मज्जातंतूमार्फत मेंदूपर्यंत पोहोचतात आणि मेंदू त्यांचे “आवाज” किंवा “शब्द” म्हणून आकलन करतो. म्हणजेच प्रत्यक्ष आवाजाच्या लहरी तशाच स्वरूपात मेंदूपर्यंत जात नाहीत. आवाजाच्या कंपनांचे विद्युत संकेतांमध्ये रूपांतर करून ते मेंदूपर्यंत पोहोचवण्याच्या प्रक्रियेत केशपेशींची अत्यंत महत्त्वाची भूमिका असते.

जन्मतः बहिरेपणा किंवा लहान वयात झालेला श्रवणदोष

काही मुलांमध्ये जन्मतःच आतील कानाची रचना किंवा केशपेशींचा विकास योग्य झालेला नसतो. काही मुलांमध्ये जन्मानंतर झालेल्या गंभीर संसर्गांमुळे किंवा इतर कारणांमुळे आतील कानातील संवेदनशील रचनांचे नुकसान होऊ शकते.

  उदाहरणार्थ, मेनिंजायटिससारखे गंभीर संसर्ग श्रवणशक्तीवर परिणाम करू शकतात. गोवरासारखे काही संसर्गही गुंतागुंत निर्माण करू शकतात.

म्हणून कर्णबधिर मुलामध्ये बहिरेपणाचे नेमके कारण काय आहे, श्रवणदोष किती आहे आणि तो कोणत्या प्रकारचा आहे, हे सर्वप्रथम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.

यासाठी ENT तज्ज्ञ आणि ऑडिओलॉजिस्टकडून योग्य श्रवण तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.

मग होमिओपॅथीची भूमिका काय?

येथे एक महत्त्वाचा आणि प्रामाणिक प्रश्न निर्माण होतो— केशपेशींचे नुकसान झाले असेल तर त्या पुन्हा निर्माण करता येतात का?

आजच्या वैद्यकीय विज्ञानात कायमस्वरूपी नष्ट झालेल्या कॉक्लियर केशपेशी पुन्हा निर्माण करण्यासाठी कोणतेही सर्वमान्य, सिद्ध औषध उपलब्ध नाही. त्यामुळे गंभीर जन्मजात किंवा कायमस्वरूपी झालेला सेन्सोरिन्युरल श्रवणदोष केवळ होमिओपॅथिक औषधांनी निश्चितपणे पूर्ववत होणे शक्य नाही.

परंतु याचा अर्थ असा देखील नाही की कर्णबधिर किंवा श्रवणदोष असलेल्या प्रत्येक मुलासाठी होमिओपॅथीला कोणतीही भूमिका नाही.

  होमिओपॅथिक चिकित्सेत रुग्णाचा संपूर्ण शारीरिक, मानसिक आणि वैयक्तिक स्वभाव, वारंवार होणारे आजार, जन्मापासूनचा इतिहास, आजाराची सुरुवात, त्याची कारणे, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर तक्रारी यांचा विचार केला जातो.

अशा मुलांमध्ये योग्य वेळी, योग्य पद्धतीने आणि मुलाच्या संपूर्ण प्रकृतीचा विचार करून केलेल्या होमिओपॅथिक उपचारांमुळे अनेक मुलांमध्ये चांगले परिणाम दिसून आल्याचे चिकित्सकीय अनुभव आहेत. काही मुलांमध्ये उपचारानंतर आवाजाला प्रतिसाद देणे ऐकण्यातील सुधारणा किंवा संबंधित तक्रारी कमी होणे असे सकारात्मक बदल पालकांच्या निरीक्षणात आले आहेत. मात्र अशा अनुभवांचे मूल्यमापन वैज्ञानिक पद्धतीने करणे आवश्यक आहे; प्रत्येक कर्णबधिर मुलाला त्याच प्रकारचा परिणाम मिळेल, असे सांगता येत नाही.

काही मुलांमध्ये श्रवणाच्या समस्येबरोबरच वारंवार होणारी सर्दी, नाक बंद होणे, घशाच्या तक्रारी, श्वसनाच्या तक्रारी, अॅलर्जिक प्रवृत्ती, झोपेच्या समस्या, भूक-पचनाच्या तक्रारी, त्वचेच्या तक्रारी किंवा इतर वारंवार होणारे त्रास असू शकतात. अशा संबंधित तक्रारींसाठी, योग्य निदान आणि आवश्यक आधुनिक उपचारांसोबत पूरक स्वरूपात होमिओपॅथिक उपचारांचा विचार केला जाऊ शकतो.

त्याचप्रमाणे, मुलाला भाषा शिकवण्यासाठी speech and language therapy आणि auditory rehabilitation यांना खूप महत्त्व आहे. कारण कर्णबधिर मुलाला फक्त औषधाची गरज नसते. त्याला ऐकण्याची संधी, भाषा शिकण्याची संधी, संवादाची संधी आणि योग्य वेळी योग्य उपचारांची संधी आवश्यक असते.

आणि म्हणूनच—

“मुलाला ऐकू येत नाही असे वाटले, तर थांबू नका; आधी तपासा.

योग्य निदान करा, योग्य वेळी योग्य उपचार सुरू करा आणि मुलाचा मौल्यवान वेळ वाचवा.”

होमिओपॅथीचा विचार करायचा असल्यास तोही योग्य निदान, आवश्यक ENT/ऑडिओलॉजी उपचार आणि पुनर्वसन यांना पूरक म्हणून, जबाबदारीने केला पाहिजे.

अर्थात, प्रत्येक मुलाची अवस्था आणि बहिरेपणाचे कारण वेगवेगळे असल्यामुळे परिणामही वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे योग्य निदान आणि आवश्यक ENT/ऑडिओलॉजी उपचारांसोबत होमिओपॅथीचा पूरक उपचार म्हणून विचार करणे अधिक योग्य आहे.

 

डॉ अजय व. हनमाने
एम. डी. (होमिओ) ICR Kolhapur,
चैतन्य होमिओपॅथीक क्लिनीक
भास्कर प्लाझा- F4, HDFC बॅंकेजवळ,
शाहुपुरी, व्यापारी पेठ
रेल्वे फाटक भाजी मंडई जवळ
कोल्हापूर- 416001
🌐 www.chaitanyahomeocare.com
मोबाईल- 7738667123 
रविवारी बंद  
आपला विश्वास – नैसर्गिक आरोग्य पुनर्स्थापनेची आमची जबाबदारी!

कृपया पुढील लेख वाचा  —

---

Deaf and Hard-of-Hearing Children and Homeopathy

 

In reality, there is no separate disability called “deaf and dumb.” These children are mainly deaf or hard of hearing. They are not born mute, and there may be no defect in their speech organs.

Just as we may not be able to speak an unfamiliar language—for example, Malayalam—because we have never heard or learned that language, similarly, if a child cannot hear because of hearing loss, the child does not get the opportunity to hear and learn a language. How, then, can the child learn to speak that language?

Hearing and language development are very closely connected. If a child cannot hear, the child does not get the opportunity to learn language through hearing, and this can affect speech development. Therefore, what may appear to be “dumbness” in many cases is actually a consequence of hearing loss.

Why Is Hearing Loss So Difficult to Recognise?

Hearing loss is a serious condition that can have a major impact on a child’s life. The greatest difficulty, however, is that hearing loss is usually not visible from outside.

The ears may look completely normal. The child may look healthy and well-nourished like other children. The child crawls, sits, stands and plays normally. Since the child’s physical growth and movements appear normal, parents may not initially realise that the child cannot hear properly.

Sometimes parents may have a slight doubt, or relatives, doctors or others may point it out. Even then, it may be ignored.

For most parents, accepting that their child may have a disability or a developmental problem is emotionally difficult. Therefore, even when the problem is noticed, there may be a tendency to ignore it by saying, “There is nothing wrong. The child will be fine after growing up.”

The Dangerous Misconception: “The Child Will Speak Slowly”

The child gradually grows. Even at one and a half to two years of age, the child may not speak like other children. Only then do the parents begin to think seriously about the problem.

Even at this stage, accepting the possibility of a disability can be difficult. Elderly family members or people around them often reassure the parents:

“The child will speak… slowly. Some children speak late.”

In reality, this is an important misconception that is common in society.

Parents should not ignore the child’s language development. They should observe whether the child responds to sounds according to age, turns towards the source of a sound, understands words and starts using words.

If there is a delay in language or speech development, a hearing assessment should be done as early as possible.

Assuming that the child will simply “speak late” and waiting for several months can be dangerous.

The First Three Years Are Important

Such delay can result in the loss of some of the most valuable early years of a child’s life.

The first three years are especially important for brain development, exposure to sound, language learning and development of communication skills.

Therefore, if there is any suspicion that a child has difficulty hearing, parents should not adopt a “Let us wait for some more time” approach. Hearing assessment, proper diagnosis and necessary rehabilitation should be started as early as possible.

For a child with hearing loss, time is the most valuable thing.

Superstitions, Misconceptions and Loss of Valuable Time

Even after hearing loss is recognised, another major danger is the various measures taken because of superstitions, misconceptions and lack of proper knowledge.

Parents may be advised:

“It may be because of something from a previous birth,” “There may be some negative influence,” “Perform Tripindi,” “Perform Narayan Nagbali,” “Observe fasting,” “Go to a spiritual healer,” and so on.

Some people may even try traditional methods such as pressing the nerve near the ear, blowing into the ear, or using other methods claiming to cure deafness.

Without first understanding the actual cause of the hearing loss, different medicines and treatments may be tried for months. There is an important reason behind this:

Hearing loss is not visible from outside.

Therefore, hoping that “some treatment will make everything normal and the child will start speaking automatically” can cause parents to move from one place to another and lose valuable time.

That is why it is very important to understand where hearing loss actually occurs and what causes it. This knowledge can make parents more aware and help them take the right decision at the right time.

Where Does Hearing Loss Actually Occur?

Only the ear lobes and some part of the outer ear are visible from outside. Most of the remaining structures of the ear are located inside the skull.

The ear canal begins from the outer ear and ends at the eardrum. Beyond the eardrum are three very small bones, followed by the cochlea in the inner ear. These structures play an important role in hearing. The cochlea is somewhat shell-shaped.

The inner ear contains fluid. Within this fluid are extremely tiny cells. These cells have very fine hair-like structures on them and are therefore called hair cells.

These hair cells are connected with fine branches of the auditory nerve.

Hair cells play a very important role in the process of hearing. To understand their function, let us take a simple example from everyday life.

How Does Koyna Electricity Reach Our Homes?

We often say, “We get Koyna electricity in our home.”

Does this mean that the water from Koyna actually comes to our homes?

No.

Water from the dam is released with force, which turns turbines used to generate electricity. Electrical energy is produced through this process. The electricity then reaches our homes through wires, and the bulb lights up.

The process of hearing is somewhat similar.

How Do We Actually Hear?

Sound waves reach our ears. They travel through the ear canal and strike the eardrum. The eardrum vibrates. These vibrations are transmitted through the three tiny bones of the middle ear to the inner ear. The vibrations then affect the fluid inside the inner ear. The movement of this fluid stimulates the hair cells.

Through this process, the mechanical vibrations of sound are converted into electrical signals. These signals travel through the auditory nerve to the brain, where the brain interprets them as “sound” or “words.”

Thus, the sound waves themselves do not travel all the way to the brain in the same form.

Hair cells play a very important role in converting sound vibrations into electrical signals and transmitting the information towards the brain.

Congenital Deafness or Hearing Loss Acquired at an Early Age

In some children, the inner ear structures or hair cells may not develop normally from birth. In some other children, serious infections or other causes after birth may damage the sensitive structures of the inner ear.

  For example, serious infections such as meningitis can affect hearing. Certain infections such as measles may also lead to complications affecting hearing.

Therefore, in a child with hearing loss, it is extremely important to first understand the exact cause of the hearing loss, the degree of hearing loss and the type of hearing loss.

For this, proper hearing assessment by an ENT specialist and an audiologist is important.

Then, What Is the Role of Homeopathy?

Here an important and honest question arises: If the hair cells have been damaged, can they be regenerated?

At present, there is no universally accepted and proven medicine in modern medicine that can regenerate permanently destroyed cochlear hair cells. Therefore, it would not be correct to claim that severe congenital or permanent sensori-neural hearing loss can definitely be restored only through Homeopathic medicines.

However, this does not necessarily mean that Homeopathy has no role at all in every child with hearing loss.

In Homeopathic practice, the child’s overall physical and mental condition, individual characteristics, recurrent illnesses, history from birth, onset of the problem, possible causes, family history and other complaints are considered.

The Role of Homeopathy in Such Children

    When Homeopathic treatment is given at the appropriate time, in an appropriate manner, and after considering the child’s overall constitution, clinical experience suggests that many children have shown encouraging results. In some children, parents have observed positive changes such as better response to sounds, improvement in hearing, or reduction in associated complaints after treatment.

However, such clinical experiences need to be evaluated scientifically, and it cannot be claimed that every child with hearing loss will experience the same result.

Some children with hearing problems may also have recurrent colds, nasal blockage, throat complaints, respiratory problems, allergic tendencies, sleep problems, appetite or digestive complaints, skin problems or other recurrent health problems. For such associated complaints, Homeopathy may be considered as a complementary treatment, along with proper diagnosis and necessary medical care.

At the same time, speech and language therapy and auditory rehabilitation are very important for helping the child learn language and communication.

A child with hearing loss does not need only medicine.

The child needs the opportunity to hear, the opportunity to learn language, the opportunity to communicate, and the right treatment at the right time.

And therefore—

“If you feel that your child is not hearing properly, do not wait; get the child tested first.

Get the correct diagnosis, start the appropriate treatment at the right time, and save the child’s valuable time.”

  If Homeopathy is considered, it should also be used responsibly, as a complementary approach alongside appropriate ENT/audiological care and rehabilitation, rather than as a reason to delay necessary treatment.

Every child is different, and the cause and degree of hearing loss may also differ. Therefore, the response to treatment can vary from child to child. For this reason, Homeopathy is best considered, where appropriate, alongside proper diagnosis, necessary ENT/audiological care and rehabilitation.

 

Dr Ajay V. Hanmane
M.D.(Hom) ICR Kolhapur,
Chaitanya Homoeopathic Clinic
1st Floor, F4, Near HDFC Bank,
Bhaskar Plaza Vyapari Peth, Shahupuri
Near Panch Bunglow Bhaji Mandai
Kolhapur, 416001
🌐 www.chaitanyahomeocare.com
Mobile No. 7738667123
Sunday Closed.
Your Trust – Our Responsibility to Restore Health Naturally!

Please Read Next Article-